Mine KAPI / Yazar

İnsanoğlu, varoluşundan bu yana bir arada yaşamanın ve toplumsal bir düzen kurmanın yollarını aramıştır. Yazılı hukuk kurallarının, anayasaların ve mahkemelerin henüz var olmadığı dönemlerde toplumları bir arada tutan, adaleti sağlamaya çalışan ve kaosu engelleyen en güçlü mekanizmalardan biri “töre” olmuştur. Töre, bir toplumun yüzyıllar boyunca biriktirdiği deneyimlerin, ahlak anlayışının ve yaşam pratiğinin bir özeti; adeta yazılı olmayan, görünmez bir anayasasıdır.

Törenin temel amacı, bireyi yalnızlıktan kurtarmak ve ait olduğu topluluk içinde ona güvenli bir alan yaratmaktır. Büyüklere saygı göstermek, misafiri baş tacı etmek, zayıfı korumak, sözünde durmak ve yardımlaşmak gibi erdemler, törenin en yapıcı yapı taşlarıdır. Eski Türk devletlerinde kullanılan “İl gider, töre kalır.” sözü, devletler yıkılsa bile toplumu ayakta tutan asıl gücün töre, yani kültürel ve ahlaki kodlar olduğunu açıkça ortaya koyar. Töre, bu yönüyle kuşaklar arasında köprü kuran, toplumsal aidiyeti güçlendiren ve bireye kimlik kazandıran koruyucu bir zırhtır.

Ancak törenin en karanlık yüzü, değişime direnmesi ve gücünü korkudan almasıdır. Toplumsal kabul görme arzusu veya dışlanma korkusu, bireyleri kendi vicdanlarına aykırı davranmaya zorlayabilir. “El âlem ne der?” korkusuyla beslenen bu mekanizma, özellikle kadınlar ve gençler üzerinde ağır bir baskı unsuru oluşturur. Eğitim hakkının ellerinden alınması, zorla evlendirmeler ve kan davaları gibi trajik olgular, törenin dogmatikleşmiş ve insan onurunu hiçe sayan yorumlarının sonuçlarıdır. Birey, toplumun kendisine biçtiği kalıba girmeyi reddettiğinde, bizzat en yakınları tarafından töre adına cezalandırılma riskiyle karşı karşıya kalabilir.

Ancak zaman durağan değildir; nehirler gibi akar ve akışı boyunca çevresini değiştirir. Zamanın ruhu değiştikçe toplumların ihtiyaçları ve adalet anlayışları da evrilir. Geçmişte düzeni sağlayan bazı katı kurallar, modern dünyanın getirdiği bireysel özgürlükler, insan hakları ve evrensel hukuk ilkeleriyle çatışabilir. Törenin değişmez, dogmatik bir kalıp olarak kalması, toplumu geleceğe taşımak yerine geçmişin prangalarına mahkûm edebilir.

Modern dünyada adaletin temel dayanakları, evrensel hukuk kuralları ve insan haklarıdır. Hiçbir gelenek, görenek ya da töre kuralı; insanın yaşama, seçme ve kendini gerçekleştirme hakkından daha üstün olamaz. Toplumsal huzur, bireylerin korkuyla bastırılmasıyla değil, adalet ve özgürlük içinde kendilerini ifade edebilmeleriyle mümkündür. Töre adına işlenen hatalar ve dayatılan baskılar, toplumun vicdanını köreltir ve sağlıklı nesillerin yetişmesini engeller.

Töre, modernleşememiş ve hukukun üstünlüğünü tam anlamıyla benimseyememiş toplumların sırtında taşımaya devam ettiği ağır bir yüke dönüşebilir. Geçmişin köhne kurallarıyla bugünün dünyasını yönetmeye çalışmak, geleceği karanlığa gömmekten başka bir işe yaramaz. Bizlere düşen görev; insanı esir alan, sevgiyi ve yaşam hakkını yok sayan töre anlayışlarını terk ederek yerine adaleti, eğitimi ve insan onurunu yücelten çağdaş bir toplumsal düzen kurmaktır. Ancak o zaman prangalarımızdan kurtulabilir ve aydınlık bir geleceğe yürüyebiliriz.

Töre, sorgulanmadığı ve hukukun üstünde görüldüğü sürece insanlığı nefessiz bırakan bir canavara dönüşebilir. Toplum olarak kültürel bağlarımızı korurken insan hayatını her şeyin üstünde tutan bir sağduyuya sahip olmalıyız. Vicdanları yaralayan, adalet duygusunu zedeleyen hiçbir gelenek kutsal kabul edilemez.

Gerçek töre; insanı yaşatmak, adaleti gözetmek ve sevgi bağlarını güçlendirmektir. İnsan onurunun töreye kurban edilmediği, her bireyin özgürce ve güvenle yaşayabildiği bir dünya dileğiyle, zihinlerdeki töre duvarlarını yıkmanın hepimizin ortak sorumluluğu olduğunu unutmamalıyız.

Mine KAPI